ارزش تاريخ اين بحث در واقع همان بحثى است كه در آن كتاب تحت عنوان « ارزش تاريخ » خوانديم . يك نفر مورخ كه امروز مىخواهد در تاريخ صد سال ، هزارسال پيش تحقيق كند آن وقايع [ موجود نيست . ] تاريخ اين تفاوت را با علوم طبيعى دارد كه در علوم طبيعى موضوع علم يك امر موجود و قابل مشاهده و آزمايش است ولى مورخ دربارهء وقايعى مىخواهد بحث كند كه وجود ندارد ، به گذشته تعلق دارد و قابل آزمايش نيست . حال كه نيست از چه راه مىتواند آن را كشف كند ؟ يك راهش آثار است ، از راه آثار عينىاى كه از گذشته وجود دارد مثل ساختمانها . راه عمومىتر آن همان است كه بايد به نقل انسانهاى ديگر اعتماد كند ، نقلى كه « ناقلان آثار و راويان اخبار ، طوطيان شكّرشكن شيرين گفتار » در كتابها آورده‌اند . آن اولى زبان ندارد ، بايد روى آن اجتهاد كرد . البته آن هم خودش راه درستى است ؛ يعنى از بررسى آثار تمدنهاى گذشته خيلى چيزها را مىشود فهميد و [ آثار ] از خيلى جهات معتبرتر از آن چيزى است كه در كتب ، ثبت و نوشته شده است . دو عيب كتابهاى تاريخ و اما آنچه كه در كتب نوشته شده ، گفتيم دو عيب در آن هست . يكى اينكه اينها غرض آلود و خلاصه دروغ است . اكثر مورخين - اگر نگوييم همهء مورخين - اجير و در استخدام قدرتهاى وقت بوده‌اند و در نتيجه هميشه تاريخ را به نفع قدرت وقت نوشته‌اند . مثلًا ميرزا مهدى خان دُرّهء نادره يا جهانگشاى نادرى مىنويسد درحالى كه خودش وزير و دبير نادر است يا بيهقى و ديگران كه راجع